Dorpswandeling Middenbeemster
Rond de eeuwwisseling 16e/17e eeuw begint het uitdijende Beemstermeer steeds meer een bedreiging te vormen voor de omliggende woongebieden. Wat ooit begon als een klein meanderend riviertje (de Bamestra) door het drassige veengebied, heeft de vorm aangenomen van een fors binnenwater.
Rijke Amsterdamse kooplieden zien kans om in deze politiek rustige periode geld te beleggen in eigen land. Ze slaan in 1607 de handen ineen met enkele vertegen woordigers van de machtige politieke elite uit Den Haag. Binnen enkele weken krijgen ze toestemming voor het bedijken en droogmalen van het Beemstermeer. Grond is ook in die tijd een goede investering in verband met de voedselproductie voor de fors groeiende steden. Mede door de omvang van het meer is de droogmaking een enorme uitdaging. In 1610 is het werk nagenoeg voltooid. Door een heftige storm beukt het oprukkende Zuiderzeewater echter tegen de prille Beemsterdijk die het op verschillende plekken begeeft.
Enkele ondernemers verkopen hun aand…
Rijke Amsterdamse kooplieden zien kans om in deze politiek rustige periode geld te beleggen in eigen land. Ze slaan in 1607 de handen ineen met enkele vertegen woordigers van de machtige politieke elite uit Den Haag. Binnen enkele weken krijgen ze toestemming voor het bedijken en droogmalen van het Beemstermeer. Grond is ook in die tijd een goede investering in verband met de voedselproductie voor de fors groeiende steden. Mede door de omvang van het meer is de droogmaking een enorme uitdaging. In 1610 is het werk nagenoeg voltooid. Door een heftige storm beukt het oprukkende Zuiderzeewater echter tegen de prille Beemsterdijk die het op verschillende plekken begeeft.
Enkele ondernemers verkopen hun aandeel in de droogmakerij met fors verlies. Anderen, meer kapitaal krachtigen zetten de onderneming met extra investeringen voort. Twee jaar later lukt het wel. Dan kan begonnen worden met de uitvoering van de bijzondere infra structuur. Een raster van rechte wegen en sloten zorgen voor goede uitwatering en een efficiënte geometrische kavelverdeling.
Op 30 juli 1612 worden op het Slot Purmersteijn in Purmerend de kavels verdeeld onder de investeerders. De droogmakers hebben ook vijf kerkdorpen ingetekend in het raster. Met in de kern het hoofddorp: Middel Beemster. Deze rationele indeling gekoppeld aan de daardoor ontstane klassieke schoonheid van het gebied geeft de Unesco aanleiding om de droogmakerij in 1999 aan te wijzen als Unesco Werelderfgoed. Drie jaar eerder heeft de ‘Stelling van Amsterdam’, met een aantal forten gelegen in de Beemster, dit predicaat ook al ontvangen.
Dit ga je zien
-
De Buurt | Dorpswandeling
De wandeling over ‘de Buurt’, de oude naam voor Middenbeemster, start aan de voet van de Keyserkerk. De greppels en hekken op de pleinen getuigen nog van de veemarkten die hier gehouden werden.
De Buurt | DorpswandelingDe Buurt | Dorpswandeling
De wandeling over ‘de Buurt’, de oude naam voor Middenbeemster, start aan de voet van de Keyserkerk. De greppels en hekken op de pleinen getuigen nog van de veemarkten die hier gehouden werden.
De Keyserkerk, vernoemd naar de beroemde Amsterdamse stads architect Hendrik de Keyser, is gebouwd tussen 1618 en 1623. Veel rijke koop lieden bouwen in de nieuwe droogmakerij buitenplaatsen. Ze willen als ze hier in de zomer zijn natuurlijk wel ‘op stand’ kunnen kerken. Omdat de toren al snel begon te wijken, de grond bleef drassig, zijn er later twee ‘kamertjes’ tegenaan gebouwd.
Aan de westzijde bevindt zich een in 2012 door architect Jan Henket ontworpen aanbouw. Deze zorgt er voor dat de kerk ook een sociaal culturele functie heeft. In de zomermaanden is de kerk op zondagmiddag te bezoeken. Vanaf de kerkpoort heb je ook goed zicht op wat nu theater Onder de Linden is. Gebouwd in 1839 als schoolgebouw. Na de verhuizing van de school in 1883 komt hierin de brandweerkazerne.
Opvallend is de slangentoren. Hierin werden de natte slangen opgehangen om rot te voorkomen. Voordien werden ze in de kerktoren uitgehangen. Aan de zuidzijde van de kerk verrees kort na de droogmaking een arbeidersbuurtje: de Kerkebuurt. Er staan nog slechts enkele huisjes.
-
-
De Kosterij | Dorpswandeling
Op de hoek staat ‘de Kosterij’.
De Kosterij | DorpswandelingDe Kosterij | Dorpswandeling
Op de hoek staat ‘de Kosterij’.
Nu lunchroom annex foodshop. Voorheen de woon/werkplek van de koster. Maar ook de plek waar onderwijs genoten wordt. De koster is namelijk ook voorzanger en schoolmeester. Waaronder de creatief getalenteerde familie Fabritius. Zoon Carel bijvoor beeld wordt leerling van Rembrandt. Hij wordt vooral bekend door ‘het Puttertje’. Zijn buste staat in de tuin van de kosterij. Het huidige gebouw stamt uit 2e helft van de 19e eeuw.
-
-
Pastorie en villa Middelwijck | Dorpswandeling
Bij de buren van de koster: de voormalige pastorie (= woning van de dominee). Nu 'Betje Wolff museum'.
Pastorie en villa Middelwijck | DorpswandelingPastorie en villa Middelwijck | Dorpswandeling
Bij de buren van de koster: de voormalige pastorie (= woning van de dominee). Nu 'Betje Wolff museum'.
Dominee Wolff woont hier in het midden van de achttiende eeuw met zijn tweede en veel jongere vrouw Elizabeth (‘Betje’) Bekker. Betje Wolff en hartsvriendin Aagje Deken zullen later landelijk bekendheid krijgen als schrijfsters. Een bezoek aan het museum (wooncultuur) is aan te bevelen.
Met je rug naar de pastorie heb je zicht op een drietal statige herenhuizen aan de overkant van de Middenweg. Geheel rechts villa Middelwijck. Gebouwd als hoofd onderwijzerswoning. Voor de erachter gelegen school (verderop in de route kom je langs de school). Later wordt het de ambtswoning van de burgemeester en zetel van het Waterschap de Beemster. Deze drie huizen zijn allemaal in het laatste kwart van de negentiende eeuw gebouwd. Kort na de droog making stond op deze locatie al een omvangrijke buitenplaats genaamd Middelwijck.
-
-
Villa Schoonoord | Dorpswandeling
Gebouwd in 1883 door notaris van Beek.
Villa Schoonoord | DorpswandelingVilla Schoonoord | Dorpswandeling
Gebouwd in 1883 door notaris van Beek.
Het gebouw heeft jarenlang een bankfunctie gehad en is nu kantorencomplex.
-
-
Westerhem | Dorpswandeling
Steek bij Villa Schoonoord (zebrapad) de Middenweg over. De ‘Kerkhoflaan’ op.
Westerhem | DorpswandelingWesterhem | Dorpswandeling
Steek bij Villa Schoonoord (zebrapad) de Middenweg over. De ‘Kerkhoflaan’ op.
Links van de weg staat het herenhuis Westerhem. Hierin zetelt nu het Bezoekerscentrum Westerhem (‘Visit Beemster’). Het voorhuis en de erachter gelegen stolpboerderij is gebouwd in opdracht van burgemeester Scheringa. In de stolp is nu het agrarisch museum Westerhem gehuisvest. Een bezoek aan het Bezoekers centrum en het agrarisch museum is zeer aan te bevelen. Zoals de naam al doet vermoeden, loopt de laan naar het Kerkhof. Of juister gezegd de Nieuwe Begraafplaats. Aangelegd kort na het midden van de negentiende eeuw. De begraafplaats wordt zoals de wetgeving voorschrijft ver buiten de bebouwde kom aangelegd. Op een terp. Want de Beemster ligt immers enkele meters onder zeespiegel.
Loop een kort stukje over de Kerkhof laan en sla bij een opvallend wit gebouw rechtsaf de Leeghwaterstraat in.
-
-
Uloschool | Dorpswandeling
Het witte gebouw, nu woon- en werkplek voor kunstenaars, is in 1922 gebouwd als uloschool.
Uloschool | DorpswandelingUloschool | Dorpswandeling
Het witte gebouw, nu woon- en werkplek voor kunstenaars, is in 1922 gebouwd als uloschool.
Vanuit de hele regio (van de Woude tot Purmerend) komen leerlingen hier naar toe. In de volksmond wordt nu gesproken over ‘de witte mavo’.
-
-
Jan Adriaanszoon (Leeghwater) | Dorpswandeling
Loop de Leeghwaterstraat in. De arbeiderswoningen hier zijn in fasen gebouwd rond de Eerste Wereldoorlog.
Jan Adriaanszoon (Leeghwater) | DorpswandelingJan Adriaanszoon (Leeghwater) | Dorpswandeling
Loop de Leeghwaterstraat in. De arbeiderswoningen hier zijn in fasen gebouwd rond de Eerste Wereldoorlog.
Omdat er een tekort is aan betaalbare huurwoningen. Op aandringen van het Gemeentebestuur verenigen de initiatiefnemers zich in ‘Woningbouwvereniging Goed Wonen’. De straat is vernoemd naar de Rijper molenbouwer en waterbouwkundige ‘Jan Adriaenszoon’. Later zal hij de naam ‘Leeghwater’ toevoegen. Aanvankelijk wil de Raad de straat naar de eerste Dijkgraaf (=hoofd van het dijkbestuur) noemen. Omdat men niet weet wie dit is, wordt het Leeghwaterstraat. Gelukkig maar, want de eerste Dijkgraaf, Lambert Wijngaertsz. van Vollenhoven, heeft deze functie bemachtigd door het overleggen van valse eigendomsbewijzen van grond onder het Beemstermeer. In juli 1609 wordt de vervalsing ontdekt. Tevergeefs wordt een poging ondernomen om hem op het slot Purmersteijn (daar zetelde het dijkbestuur aanvankelijk) in de kraag te vatten. De vogel blijkt dan al gevlogen!
-
-
Postkantoor/Secretarie | Dorpswandeling
Halverwege de Leeghwaterstraat staat aan de linkerkant een imposant op een kasteeltje lijkend gebouw.
Postkantoor/Secretarie | DorpswandelingPostkantoor/Secretarie | Dorpswandeling
Halverwege de Leeghwaterstraat staat aan de linkerkant een imposant op een kasteeltje lijkend gebouw.
Het Hoofdpostkantoor uit 1917. Het heeft deze status slechts kort gehouden. Een hoofdpostkantoor met deze omvang bleek een iets te ruime broek. Daarna kwam het Secretarie (= ambtenaren apparaat van de Gemeente) er in.
-
-
Zuivelfabriek Bamestra | Dorpswandeling
Loop halverwege de Leeghwaterstraat even de Schoolstraat in (rechts).
Zuivelfabriek Bamestra | DorpswandelingZuivelfabriek Bamestra | Dorpswandeling
Loop halverwege de Leeghwaterstraat even de Schoolstraat in (rechts).
Aan de rechterzijde is de in 1883 gebouwde school nog te herkennen. Met aan de kopse kant weer Middelwijck. Voor het Hoofd der School. Aan de andere kant van de straat, nu een appartementencomplex, is aan het eind van de negentiende eeuw Zuivelfabriek Bamestra gebouwd. Aanvankelijk wordt op de boerderij kaas en boter gemaakt. Veelal een taak voor de boerin. Rond de eeuwwisseling verenigen boeren zich in coöperaties en worden op tal van plaatsen in de Beemster zuivelfabrieken gebouwd. Zoals de Bamestra. Genoemd naar het riviertje voor de droogmaking.
Keer terug naar de Leeghwaterstraat en vervolg de route. Op Leeghwaterstraat 2 een ‘eerste steen’ van Goed Wonen.
-
-
't Landje | Dorpswandeling
Aan het eind van de Leeghwaterstraat zie je rechts een opvallend grasveldje.
't Landje | Dorpswandeling't Landje | Dorpswandeling
Aan het eind van de Leeghwaterstraat zie je rechts een opvallend grasveldje.
Omzoomd door schattige huisjes. Dit voormalige bleekveld (om wasgoed te laten bleken) heet ‘‘t Landje’.
-
-
Het Heerenhuis | Dorpswandeling
Sla linksaf de Rijperweg op. Gelijk links ‘het Heerenhuis’ (Brasa).
Het Heerenhuis | DorpswandelingHet Heerenhuis | Dorpswandeling
Sla linksaf de Rijperweg op. Gelijk links ‘het Heerenhuis’ (Brasa).
Het verhaal gaat dat de prinsen Maurits en Frederik Hendrik eind juli 1612 hier onthaald werden. Helaas is Jan Adriaansz Leeghwater de enige primaire bron van dit verhaal. Feit is in ieder geval dat dit gebouw eeuwenlang twee functies in zich verenigd heeft: horeca (herberg) en plek waar de ‘heren bestuurders’ konden vergaderen. De voormalige Raad en trouwzaal (boven) heeft nog een eigen opgang met statige dubbel deur (rechts). Voor het gebouw pronkt J.A. Leeghwater. Deze heeft als molenmaker en waterbouwkundige zeker een rol van betekenis gespeeld tijdens de droogmaking. Maar niet de hoofdrol die hij zichzelf (en later overgenomen door anderen) heeft toebedacht.
-
-
Amsterdamse School huizen | Dorpswandeling
Blijf aan deze kant van de Rijperweg. De Zuidzijde van de Rijperweg werd kort na de droogmaking de ‘rijke kant’.
Amsterdamse School huizen | DorpswandelingAmsterdamse School huizen | Dorpswandeling
Blijf aan deze kant van de Rijperweg. De Zuidzijde van de Rijperweg werd kort na de droogmaking de ‘rijke kant’.
De notabelen wilden bij elkaar en naast het Heerenhuis wonen. Later is het meer een mix geworden van burgerwoningen (rustende boeren) en kleine middenstand. Ook een opvallende mix van stijlen. Gelijk naast Brasa een drietal woningen in de Amsterdamse Schoolstijl. Het aanbieden van een fraaie woning hielp om geschikte leraren en andere ambtenaren te werven. Een onvolledige opsomming van neringdoenden aan deze kant van de weg in de eerste helft van de twintigste eeuw: een drukkerij/uitgeverij (o.a. uitgever van ‘De Drie Meren’), een boekhandel, een timmerman, een hoef- en grofsmederij, een verfwinkel, een tankstation en een postkantoor. Een ieder die dat wilde kon een winkeltje of bedrijf beginnen.
Loop tot aan het witte gebouw recht tegenover de supermarkt: het voormalige postkantoor.
-
-
Postkantoor | Dorpswandeling
Hoe gaan de dingen. In dit pand woonde de familie Kleiterp.
Postkantoor | DorpswandelingPostkantoor | Dorpswandeling
Hoe gaan de dingen. In dit pand woonde de familie Kleiterp.
De man des huizes verongelukt. De weduwe, biedt in 1941 aan om een deel van haar woning af te staan als postkantoor. Mits ze zelf postkantoorhoudster mag worden. Zo eenvoudig kunnen de dingen gaan. De ingang van het postkantoor (zijkant) is nog zichtbaar.
-
-
't Eiland | Dorpswandeling
Diagonaal tegenover het witte postkantoor was wederom een arbeidersbuurtje: ‘het Eiland’.
't Eiland | Dorpswandeling't Eiland | Dorpswandeling
Diagonaal tegenover het witte postkantoor was wederom een arbeidersbuurtje: ‘het Eiland’.
Omgeven door sloten en redelijk geïsoleerd voor buitenstaanders. Een enclave geheel aan de buitenkant van het dorp. Met kleine woningen, veelal grote gezinnen en gemeenschappelijke ‘plees’. In het midden van de 20e eeuw gesloopt. Nu biedt het een extra parkeerplaats voor de supermarkt.
Steek de Rijperweg over. Ook aan deze kant van de Rijperweg veel middenstand. Ik noem: een huis en rijtuigschilder, een groenteventer, een olieboer, een manufacturier, een kleine levensmiddelenzaak, twee slagers, een carrosseriebouwer, een benzinepomp, (waren er diverse van aan de Rijperweg) een smid, een transporteur, een supermarkt (Spar) annex rookwarenwinkel annex kapperszaak. Voor al je dagelijkse zaken kon je in je dorp terecht.
Loop aan de noordzijde van de Rijperweg weer terug richting de Keyserkerk. Houd halt bij bakkerij Santhé.
-
-
Stationskoffiehuis 'het Bonte Paard' | Dorpswandeling
Op de plek waar nu de Raadhuisstraat begint (naast de huidige bakkerij) stond eeuwenlang ‘horeca’.
Stationskoffiehuis 'het Bonte Paard' | DorpswandelingStationskoffiehuis 'het Bonte Paard' | Dorpswandeling
Op de plek waar nu de Raadhuisstraat begint (naast de huidige bakkerij) stond eeuwenlang ‘horeca’.
Een combinatie van herberg, koffiehuis, café, stalhouderij en zaalverhuur. Kort na de Tweede Wereldoorlog is het stationskoffiehuis ‘Het Bonte Paard’ gesloopt om ontwikkeling van het tweede kwadrant mogelijk te maken.
-
-
Bakker Bakker | Dorpswandeling
Voorbij de kruising met de Raadhuis straat staat de voormalige bakkerij van ‘bakker Bakker.
Bakker Bakker | DorpswandelingBakker Bakker | Dorpswandeling
Voorbij de kruising met de Raadhuis straat staat de voormalige bakkerij van ‘bakker Bakker.
Een begrip in de wijde omgeving. Overheerlijke krakelingen uit eigen bakkerij. De schooljeugd dromde hier tussen de middag samen. Tien centendroppen voor een dubbeltje!
-
-
Vlooienkriek | Dorpswandeling
Aan het eind, aan de linkerkant een grachtje: ‘de Lindegracht’ Hier bevond zich het derde buurtje: in de volksmond ‘de Vlooienbuurt’.
Vlooienkriek | DorpswandelingVlooienkriek | Dorpswandeling
Aan het eind, aan de linkerkant een grachtje: ‘de Lindegracht’ Hier bevond zich het derde buurtje: in de volksmond ‘de Vlooienbuurt’.
Kleine arbeiderswoningen met plees boven het grachtje. De naam ‘Vlooien’kriek komt vermoedelijk oorspronkelijk van het werkwoord vlieden (stromen, naar beneden aflopen). Het buurtje lag opvallend lager dan de weg. Op de hoek met de Rijperweg stond een typisch arbeiderscafé ‘Wilhelmina’. Ook dit buurtje is in het midden van de vorige eeuw verdwenen.
-
-
Marktpleinen | Dorpswandeling
Ook op de markt waren deels agrarisch georiënteerde middenstanders. Ik noem een klompen- en zadelmakerij, een drogisterij, een wagenmaker.
Marktpleinen | DorpswandelingMarktpleinen | Dorpswandeling
Ook op de markt waren deels agrarisch georiënteerde middenstanders. Ik noem een klompen- en zadelmakerij, een drogisterij, een wagenmaker.
Op de hoek een smederij (gluur even door de raampjes naar binnen) met travalje (van het Franse werkwoord travailler = werken). Hier werden de paarden beslagen. De deutekom (op een molensteen gelijkend ronde steen) is nog zichtbaar in het plaveisel. Hier werd het gloeiend hete ijzer om de houten wielen geslagen en met water afgekoeld. Het ijzer krimpt en klemt zich vast om het wiel.
-
-
Inundatie | Dorpswandeling
In de inleiding is gesproken over De Stelling van Amsterdam, deze is sinds 2021 opgenomen in UNESCO Werelderfgoed de Hollandse Waterlinies.
Inundatie | DorpswandelingInundatie | Dorpswandeling
In de inleiding is gesproken over De Stelling van Amsterdam, deze is sinds 2021 opgenomen in UNESCO Werelderfgoed de Hollandse Waterlinies.
De verdedigingslinie van forten en de mogelijkheid om in tijden van oorlog een brede strook onder water te zetten. In de kademuur bij het witte loopbruggetje zijn aan beide zijden van de gracht twee gleuven zichtbaar. Deze kunnen met houten balken worden afgesloten zodat het water in de gracht stijgt en (ook) een deel van de Beemster onder water kwam te staan. Als beschermende waterring rond de hoofdstad. Te hoog om te lopen, te laag om te varen.
Loop langs de smederij en de travaille richting het Marktplein.
-
-
Café Markt-Zicht
Het huidige restaurant bood vanaf 1882 (gevel voorzijde) onderdak aan café ‘Markt-Zicht’ annex levensmiddelenwinkel.
Café Markt-ZichtCafé Markt-Zicht
Het huidige restaurant bood vanaf 1882 (gevel voorzijde) onderdak aan café ‘Markt-Zicht’ annex levensmiddelenwinkel.
Dat was een veel voorkomende combinatie. Wetgeving (alcohol ontmoe digings beleid) verbood klanten van de winkel om ‘binnendoor’ naar het café over te stappen. Ze moesten eerst de openbare weg op en vervolgens middels een aparte ingang het café weer naar binnen. Of het geholpen heeft…?
Steek het witte voetgangersbruggetje over richting het voetpad parallel aan de Middenweg.
-
-
Armhuis | Dorpswandeling
Het witte appartementencomplex bood decennialang onderdak aan achtereenvolgens armen (‘Diakonie-Armhuis’) en ouderen.
Armhuis | DorpswandelingArmhuis | Dorpswandeling
Het witte appartementencomplex bood decennialang onderdak aan achtereenvolgens armen (‘Diakonie-Armhuis’) en ouderen.
Veelal dezelfde doelgroep. Naast het pand stonden vier diaconiehuisjes. Nu één woning (Middenweg 149).
-
-
Middenweg 141-135 | Dorpswandeling
Loop verder over de Middenweg.
Middenweg 141-135 | DorpswandelingMiddenweg 141-135 | Dorpswandeling
Loop verder over de Middenweg.
Pand Burgelijk Armbestuur (Middenweg 141)
Armen waren tijdelijk of structureel aangewezen op kerkelijke of gemeentelijke ondersteuning. In het pand Middenweg 141 vergaderde het Burgerlijk Armbestuur over de aanvragen. Aan de achterkant, in de steeg, waren nog een tweetal woningen.
Bij ‘dampig weer’ zijn in het bovenlicht van de voordeur nog de woorden ‘Burgerlijk Armbestuur’ te lezen. In de tuin wordt in 1909 een ziekenbarak gebouwd. In 1937 wordt dit het eerste onderdak voor het historisch genootschap. Bij het uitbreken van de Tweede Wereld oorlog krijgt het gebouw weer zijn oorspronkelijke functie.
Zaansche Bank/Nutsspaarbank (Middenweg 139)
Deze koopmanswoning dateert uit 1812. De in 1843 opgerichte Nutsspaarbank (opwekken spaarzaamheid) krijgt onder komen in dit pand. Het was tevens woning van de ‘bankier’. Drie generaties van der Molen runnen hier tussen 1843 en 1959 de toko.
Huisarts (Middenweg 137)
Het voorlaatste huis van het voetpad is gebouwd in 1880 als woonhuis, praktijkruimte en apotheek voor de huisarts. Getuige het esculaapteken boven de voordeur.
Politiebureau (Middenweg 135)
In 1906 gebouwd als herenhuis voor een rentenierende boer. Later wordt dit onderkomen van de Rijkspolitie. Beneden bureau. Boven woonruimte voor de groepscommandant. De twee cellen aan de achterkant van het pand (even omlopen) zijn nog aanwezig.
Steek de Middenweg over en loop via het witte bruggetje op het fiets/voetpad. Sla kort daarna rechtsaf het wandelpad in. Je loopt nu tussen de achterkant van de woningen aan de Middenweg en het (voormalige) gemeentehuis. Het Gemeentehuis en deel van de nieuwbouw is gebouwd op terrein van het voormalige fruitbedrijf Leeghwater. De tuin, ontworpen door tuinarchitect Koelmaij, biedt plaats aan een aantal fraaie (soms verscholen) kunstwerken.
Aan het eind van het pad kom je uit aan de achterkant van de stolp van het voormalige fruitbedrijf. Via een paadje rechts kom je weer op de marktpleinen uit.
-
-
Stierenhouderij | Dorpswandeling
In deze hoek van de pleinen was tot voor een eeuw terug nog een stierenhouderij te vinden.
Stierenhouderij | DorpswandelingStierenhouderij | Dorpswandeling
In deze hoek van de pleinen was tot voor een eeuw terug nog een stierenhouderij te vinden.
De tijd dat de stier door de bullenloper naar de koe gebracht werd. Dit was letterlijk en figuurlijk een gewichtige (en dus gemeentelijke) zaak. Want alleen de beste bullen moesten zorgen voor goed nageslacht
-
