Leven met het water

Verslonden door de waterwolf

Leven op meters onder zeeniveau, kun je het je voorstellen? Voor wie in Laag Holland woont, werkt of vakantie viert is het tegenwoordig vanzelfsprekend om met droge voeten thuis te komen. Maar dat gaat niet vanzelf. Eeuwenlang hebben onze voorouders hier hard voor gewerkt. Met man en macht bouwden zij dijken, watermolens en gemalen om het water de baas te blijven. Een knap staaltje watermanagement waar ook anno 2021 nog dagelijks dankbaar gebruik van wordt gemaakt.

Volendam onder water

© Marker Nieuws

Watersnoodrampmonument Marken

Watersnoodramp 1916

Het water kwam tot hier...

Helaas ging het ook wel eens mis en bleken de dijken niet opgewassen tegen de kracht van de woeste Zuiderzee. Denk bijvoorbeeld aan 1916 toen het land binnen enkele minuten werd opgeslokt door het water. Ter nagedachtenis aan deze ramp zijn er op diverse plekken nog monumenten zichtbaar, het is immers nog niet eens zo lang geleden. Dijken, gebouwen en zelfs hele dorpen verdronken. Zoals een dijk bij Uitdam, een kerk bij Warder, het dorp Poppendam en het buitendijkse dorp Etersheim. Wat zal er nog allemaal te vinden zijn op de bodem van het Markermeer? Sommige verhalen en mythes hebben het over hele muntenschatten! Gelukkig worden er door maritieme archeologen nog geregeld vondsten teruggevonden. Een deel daarvan ligt in Museum Huis van Hilde en het Edams Museum, maar vanaf eind maart 2021 ook in het nieuwe archeologisch minimuseum De Waterwolf bij de Etersheimbraak.

Wist je dat...

...de verdwenen kerk bij Warder nog nooit is teruggevonden? De Kerkenroute neemt je mee langs een zevental karakteristieke dorpskerkjes te midden van het uitgestrekte polderlandschap van de Zeevang. Klim bij Warder op de dijk en geniet van het uitzicht over het Markermeer. Misschien zie je de verdwenen kerk wel boven het water uitkomen!

readMore
Naar de fietsroute


Vandaag de dag beschermen maar liefst 1000 km aan dijken, 3000 km aan boerensloten, talloze watermolens en gemalen en 10.000 km aan greppels en vaarten 1,2 miljoen inwoners tegen de Waterwolf. Tegelijkertijd wordt het Laag Hollandse landschap getekend door hoge dijken met natuurrijke kogen en braken, wateren die het land doorkruisen en prachtige (water)molens die statig in het landschap staan.

Denk je dat molens alleen bezichtigd kunnen worden in de Zaanse Schans? Niets is minder waar! De molenaars van Laag Holland zijn maar al te trots op hun molen en ambacht en openen graag* hun deuren voor een bezoek. Bezoek bijvoorbeeld molen de Breek, de molen op het “Laagste punt (-6,6 N.A.P) van Noord-Holland” of de wereldberoemde Schermermolens. Of bewonder de Twiskemolen middenin recreatiegebied Het Twiske en ontdek via de informatieborden meer over dit prachtige bouwwerk. Wist je dat dit één van de oudste watermolens is van heel Nederland? Een echte topper in zijn soort! Bij een oer-Hollandse bui worden zijn wieken aan het werk gezet en kan hij maar liefst 60 kubieke meter water per minuut (!) verwerken. Doet hij dit niet? Dan loop je binnen 4 weken tot je enkels in het water…

* de openingstijden en voorwaarden verschillen per molen. Maak kennis met de molens van Laag Holland en ontdek de mogelijkheden. 

"De Schermermolens, een uniek staaltje watermanagement"

Een stadsmuur van water

In sommige gevallen was het de bedoeling om tot aan je enkels in het water te staan en werd water gebruikt als verdedigingsmiddel. Misschien zijn de imposante betonnen bouwwerken middenin het Laag Hollandse landschap je al opgevallen. Dit zijn niet zomaar bouwwerken. Deze forten behoren namelijk tot de Stelling van Amsterdam, een 135 km lange verdedigingskring van forten en batterijen, die de hoofdstad moest beschermen tegen vijandelijke legers. Nu horen wij jou denken: oké en dat water dan? Het water was misschien wel het grootste wapen van de Stelling. Met een ingenieus systeem kon het land rondom de linie wel 40 – 50 cm onder water worden gezet net te ondiep voor schepen en te diep voor man en paard. Slim hé! 

Helaas werd de Stelling van Amsterdam door de opkomst van het vliegtuig nooit gebruikt. Gelukkig maar voor ons! De Stelling is hierdoor namelijk perfect bewaard gebleven en rondom de forten is een prachtige natuur ontstaan. Toen het leger uit de forten vertrok nam de natuur de macht over en kon deze ongestoord zijn gang gaan met een bijzonder nationaal landschap als eindresultaat. Vogels, kleine zoogdieren, insecten en amfibieën zijn nu de trotse bewoners van deze bijzondere plek. Verschillende forten zijn nog te bezoeken. Bezoek bijvoorbeeld Fort K’ijk, Fort bij Spijkerboor en Fort bij Edam en beleef de Stelling van Amsterdam in de tijd van 1914 tot 1918 toen er nog 10.000 soldaten waren gelegerd in heel de Stelling. Wil je de Stelling van Amsterdam op een andere manier beleven? Kom dan logeren bij ‘Bij Kloeke’ met een prachtig uitzicht op Fort bij Spijkerboor of overnacht in Fort Resort Beemster en geniet volop van de wellnessfaciliteiten. Herbestemming ten top! 

 

Walvisvaarders, vissersmannen en marktkooplui

De ondragelijke geur van walvistraan in De Rijp, timmerende scheepsbouwers in Edam en Monnickendam en handjeklappende marktkooplieden in Purmerend. Een aantal eeuwen geleden de typische geuren en geluiden van het Laag Hollandse leven. Deze uitingen van handel kennen één grote gemene deler; water. Iets wat het gebied veel welvaart heeft gebracht zijn de tegenwoordig alom omstreden walvisvaarten. Vanaf de 17e eeuw voeren Nederlandse schepen met ontdekkingsreizigers uit naar het gebied rond Groenland en Spitsbergen en brachten de walvis mee terug. De walvisvaart en de verwerking hiervan werd een bloeiende industrie. Gigantische stukken walvis werden met kleine schepen vervoerd naar Eilandspolder en het Wormer- en Jisperveld om daar verwerkt te worden. Benieuwd naar meer? In Museum in ’t Houtenhuis in De Rijp vind je een interessante collectie die doet herinneren aan de bloeiende, maar ook gevaarlijke walvisvaart.

Niet alleen de handel in walvissen heeft Laag Holland welvaart gebracht. Maar met name de scheepsbouw en de komst van de rijke notabelen uit de hoofdstad brachten veel pracht en praal met zich mee  waardoor rijke en welvarende dorpen en steden ontstonden. Hoewel er in Laag Holland door de eeuwen genoeg is veranderd is er van deze tijd veel moois bewaard gebleven. Vergaap je aan de prachtige pastelgekleurde houten huizen in Broek in Waterland of stap terug in de tijd in de goed bewaarde centra van Edam en Monnickendam.

Monnickendam

Walvisvaarders

© Gemeente Waterland

Broek in Waterland

© Westfries Museum - Benno Ellerbroek

"Herleef oude tijden tijdens de Monnickendammer Visdagen"

Op een mooie dag is een wandeling door de oude vissersplaatsjes ook een feestje. Zie de botters dobberen in de havens terwijl je jezelf inbeeldt hoe blij de vrouwen moesten zijn geweest als de boten met hun mannen na de lange vistochten weer terugvoeren in de haven. Met een beetje geluk tref je net de Monnickendammer visdagen en herleef je de oude ambachten. Heb je trek in vis gekregen? Schuif dan aan in één van de visrestaurants of bezoek een echte rokerij waar net zoals vroeger dagelijks nog honderden vissen worden gerookt.

Misschien verwacht je het niet, maar vroeg in de 13de eeuw was Purmerend vooral bekend vanwege de visvangst en de verkoop van Purmer paling. Purmerend lag toen namelijk midden tussen de nog niet drooggemaakte meren Beemster, Purmer en Wijde Wormer. Deze perfecte ligging zorgde ervoor dat de stad uitgroeide tot een belangrijk centrum voor de binnenvisserij. De Purmer paling was erg gewild, dus de handel daarin floreerde. Zelfs tot ver in de 19de eeuw hingen de ‘Purmer Ale’ pamfletten tot in Londen aan de muren.

Naast visserij kreeg Laag Holland later een belangrijke functie in de voedselvoorziening voor Amsterdam. De groeiende stad had namelijk steeds meer monden te voeden en dat voedsel moest toch ergens vandaan komen. Toen begin 17e eeuw Jan Adriaanszoon Leeghwater om de hoek kwam kijken en startte met de drooglegging van de Beemster, Purmer en Wormer ontstonden er 20.000 hectare nieuwe, vruchtbare grond waardoor een bloeiende handel ontstond tussen stad en platteland. 

Wist je dat...

... het dit jaar 400 jaar (!) geleden is dat de Purmer is drooggelegd? Om dit te vieren vindt in dit speciale jaar de tentoonstelling ‘400 jaar de Purmer’ plaats in het Waterlandsmuseum De Speeltoren.

readMore
Naar het museum


Met de 20.000 hectare vruchtbare grond wisten de boeren en agrariërs wel raad en zij vestigden zich hier massaal. Melkveehouders voerden via de waterwegen melkschuiten vol verse melk naar de stad terwijl men in de Beemster en Edam begonnen met het maken van kaas. Ter hoogte van Oostzaan, Landsmeer en Volendam krioelde het van de eenden en ganzen: hét begin van de eierhandel. Vanuit hier werden duizenden eieren naar Jisp en Wormer vervoerd voor onder andere de beschuitproductie. Van de bloeiende eierhandel is veel terug te vinden in Landsmeer. Fiets bijvoorbeeld de fietsroute ‘Historisch rondje Landsmeer’ en ontdek alles over de eierhistorie. Ook de boeren en agrariërs zijn gebleven en verkopen vandaag de dag hun streekproducten vanuit kleine boerderijwinkels en kraampjes langs de weg. Van heerlijke kazen tot vers fruit, hier in Laag Holland is het genieten!

Van vissersdorp tot marktstad

De drooglegging was niet alleen gunstig voor Amsterdam, maar ook voor Purmerend. Ondanks dat de palingvisserij afnam groeide Purmerend uit tot dé Markstad in haar omgeving. Iedere dinsdag trokken boeren en agrariërs naar de stad om hun waren voor de beste prijs te verkopen. Marktkooplieden stonden handjeklappend op het marktplein om de prijs overeen te komen en de zakelijke transacties werden onder het genot van een borrel afgehandeld in de heuse dinsdagcafés. Tijdens een stadswandeling is van de bruisende marktstad nog genoeg terug te zien. Zo vind je in Purmerend o.a. de Koemarkt, Kaasmarkt en Vismarkt en wordt er iedere dinsdag een markt gehouden met allerlei (streek)producten.

readMore

Spetter, Spatter, Plons

Grote wateren, plassen, vaarten, grachten, riviertjes en sloten, in Laag Holland is het water altijd in de buurt. Niet zo gek ook dat het water tot op vandaag de dag een belangrijke rol speelt in deze prachtige regio. Terwijl het water vroeger onze grootste vijand was, moest dienen als verdedigingsmiddel en belangrijk was voor onze handel speelt water anno 2021 een belangrijke rol in onze vrijetijdsbesteding. Van rustig dobberen tot loeihard scheuren over het water: het kan hier allemaal.

Met zoveel water om ons heen is het een absolute aanrader om Laag Holland vanaf het water te ontdekken. Door het grote sloepennetwerk en de vele jachthavens is de infrastructuur hier goed geregeld en vinden steeds meer waterliefhebbers hun weg naar Laag Holland. Geniet van een rondvaart, kom met je eigen boot of huur een (fluister)boot of kano bij één van de verhuurders en verken het prachtige landschap vanaf het water. Vaar door karakteristieke dorpen als Broek in Waterland, Edam of meer juist lekker aan voor een uitgebreider bezoek aan Monnickendam, Purmerend of Volendam. Ga je liever dwars door de bijzondere natuur? Dan zijn er ook genoeg verborgen parels te verkennen, bijvoorbeeld een tocht door de Eilandspolder, het Ilperveld of het Oostzanerveld. Dit zijn unieke veenweidegebieden waar je vooral tot rust zal komen door het gekwetter van watervogels.


Voor iemand die een keer iets anders wil proberen is suppen een échte must-do! Stap op een supboard en glijd geruisloos en ontspannend door het water. Suppen vraagt een behoorlijke dosis evenwicht, maar als het je lukt om te blijven staan is het een gave en rustgevende manier om de omgeving te ontdekken. Ben jij iets meer van de grote wateren? Met de Gouwzee en het IJssel- en Markermeer in de buurt is dat geen probleem! Ga mee het grote water op met één van de vijftien historische schepen van de zeilvloot van Monnickendam (de Bruine Vloot) en beleef een unieke ervaring! Zelf aan het roer staan? Dat kan ook! Huur dan een zeilboot bij één van de (zeil)bootverhuurders en hang zelf in de touwen.

Kampeervlot
  • Kampeervlot

Overnachtingstip!

Laag Holland heeft wel heel bijzondere overnachtingsadresjes... Kom logeren op bootjes, schepen of zelfs een echt kampeervlot en beleef een nacht op het water en word langzaam in slaap gewiecht door het deinsende water met het geluid van het klotsende water op de achtergrond. 

readMore
Kom je overnachten?

Meer verhalen over Laag Holland:

Wellicht is er nu wel meer dan ooit aandacht voor de nabije wereld om ons heen! Wat is het prachtig dat wij dit jaar dan ook een ‘Ode’ aan het mooie landschap kunnen brengen. Het nationale themajaar ‘Ode aan het Landschap’ van het NBTC neemt je mee door Nederland. En wij hopen dat je met deze inspirerend verhalen, tips en hoogtepunten ook komt genieten van de regio Laag Holland. Kennis, bewustwording  en aandacht maken alles mooier, laat je inspireren en kom avonturen sparen.